Gluren bij de Buren in Heppeneert (B)

De 20^ste jubileumeditie van de Cultuurhistorische Zomer (2026) werd op dinsdag 25 augustus waardig afgesloten in Heppeneert (B). De lokale Sint-Gertrudiskerk bleek al snel te klein voor de grote opkomst. Velen waren dan ook genoodzaakt om vanuit het portaal of buiten te luisteren naar het welkomstwoord. Dit werd verzorgd door Peter Korten (voorzitter Stichting De Aldenborgh), Jos Henckens (voorzitter Pater Sangerskring) en Ine Franssen (schepen van Cultuur van de stad Maaseik). Na het welkomstwoord schetste Jos Henckens kort de rijke historie van het laaggelegen Heppeneert langs de onberekenbare Maas. Historisch gezien kende het dorp een complexe bestuurlijke en kerkelijke indeling tussen onder meer de abdij van Thorn, de heerlijkheid Elen en de stad Maaseik. Dit leidde tot voortdurende twisten over tiendrechten, visrechten, het veer en aangeslibde Maasgronden. Na een bewogen geschiedenis — met de dreiging van de Bokkenrijders (waaronder een lokaal geëxecuteerde koster) en de Franse bezetting — werd Heppeneert in de 19e eeuw een zelfstandige parochie.

Rondgang door Heppeneert

Zoals gebruikelijk splitste het gezelschap zich vervolgens op in groepen om de verschillende locaties in Heppeneert te bezoeken.

• Het kerkhof: De eerste stop was de begraafplaats. Deze behield eeuwenlang een unieke status als besloten rustplaats voor de eigen gemeenschap, de zusters Ursulinen en de paters Kruisheren. In 2017 werden ruim zestig religieuze graven geruimd om plaats te maken voor de eigen inwoners; de zusters en paters werden herbegraven of geëerd op gedenkplaten. In 2019 werd er bovendien een strooiveld gerealiseerd. Het terrein — dat door de tijd heen transformeerde van een ovaal naar de huidige, in 1903 ommuurde rechthoek — herbergt diverse markante figuren. Zo rusten hier pater Willem Sangers (een geliefde Kruisheer, Mercedes-rijder en postume ereburger van Maaseik naar wie een brug is vernoemd), het verdronken dorpsfiguur Frans Giesen, en Gerty Vanhoef (slachtoffer van de nog altijd onopgeloste moordzaak bij hoeve De Damiaan). Tevens is heraldische grafsteen van de Kaartridder (met rood hart en ruit) in de muur van de kerk geplaats.
• Het Mariapark: Vervolgens wandelde de groep het Mariapark in. Bij het standbeeld van de Kaartridder vertelde een zeer levendige gids de sage van ridder Riddart. Volgens deze legende verwoestte het overlijden van zijn vrouw het geloof van de rijke ridder. Hij raakte verslaafd aan gokken en sloot uiteindelijk een bloedcontract met de duivel. Toen de duivel zijn ziel kwam opeisen bij het 'Duivelsbruggetje', werd Riddart op het nipte moment gered door het aanroepen van de Heilige Gertrudis. Hij bekeerde zich tot een vroom leven en deelde zijn rijkdom met de armen. Met veel humor, publieksinteractie en een knipoog ("harten is altijd troef") sloeg de verteller ten slotte een brug naar het 50-jarig jubileum van de stadsreus Riddart uit Maaseik.
• Het OLV Godshuis: Na een korte pauze bij Stilteplek ‘De Sjeur’ liep de route door naar het OLV Godshuis, dat oorspronkelijk werd gebouwd voor de opvang van bedevaartgangers. Hier kwam de oorsprong van de bloeiende bedevaartscultuur aan bod. Nadat pastoor Froyen zich er in 1883 vestigde en de wonderbaarlijke redding van een kind werd toegeschreven aan Onze-Lieve-Vrouw van Rust, verspreidde het nieuws zich snel. Dit leidde tot de oprichting van een aartsbroederschap dat op het hoogtepunt honderdduizenden leden telde. Gelovigen stroomden toe om aflaten te verdienen en zo hun tijd in het vagevuur te verkorten. Dit zorgde voor de bouw van een hotel en de opkomst van handel in gewijde medailles en lokale horeca rond het oversteekveer bij de Maas.
• De Pastorie: Bij de pastorie konden de deelnemers de benen laten rusten op een muurtje met het opschrift “Laad me met rust”. De verteller legde uit dat dit geen spelfout is: bezoekers kunnen hier letterlijk plaatsnemen om zich 'op te laden' met rust. Het wijde uitzicht over de uiterwaarden van de Maas draagt hier absoluut aan bij. Het water kent echter ook een schaduwzijde: een muurtje aan de overkant van de weg werd al in 1926 aangelegd om de Maas buiten het dorp te houden. In 2021 moest dit muurtje zelfs nog verhoogd worden met zandzakken om een overstroming te voorkomen. De verteller sloot dit onderdeel poëtisch af met een gedicht over de rust, hoop en menselijkheid van Heppeneert.

Kunst en historie in de kerk

Tot slot lichtte Jos Henckens de rijke historie en kunstwerken van de kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Rust toe. Hij besprak onder meer:

• Het Antwerpse retabelfragment van Onze-Lieve-Vrouw van Rust en de Johannes-figuur (verbonden met de Moderne Devotie).
• De legende van het aangespoelde genadebeeld in Elen, de latere overbrenging naar Heppeneert door pastoor Coopmans en ten slotte pastoor Aloysius Froyen die de Mariadevotie tot ongekende grootte wist te brengen.
• Het 16e-eeuwse beeld van de oorspronkelijke patrones Sint-Gertrudis van Nijvel, bekend om haar bescherming tegen ratten- en muizenplagen.
• De beelden van de "drie zusters" (Genoveva, Bertilia en Eutropia).
• Een bijzondere danktegel van de familie van de omstreden auteur Gerard Walschap.

Hij bedankte de bezoekers en nodigde hen uit om in de lokale etablissementen nog wat te drinken — een uitnodiging waar we na deze boeiende avond dankbaar gebruik van hebben gemaakt!